న్యూట్రినో పరిశోధనకు నోబెల్.. ఫ్రాన్సిస్ హాల్జెన్కు భౌతిక శాస్త్ర పురస్కారం

82 ఏళ్ల హాల్జెన్ అమెరికాలోని యూనివర్సిటీ ఆఫ్ విస్కాన్సిన్మాడిసన్లో ప్రొఫెసర్గా పనిచేస్తున్నారు. దూర అంతరిక్షం నుంచి భూమికి వచ్చే అత్యంత అధిక శక్తి కలిగిన న్యూట్రినోలను గుర్తించేందుకు ఆయన నేతృత్వంలో అంతర్జాతీయ శాస్త్రవేత్తల బృందం ఐస్క్యూబ్ను అభివృద్ధి చేసింది. ఈ పరిశోధన ద్వారా విశ్వంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన ఖగోళ సంఘటనలను కొత్త విధానంలో అధ్యయనం చేసే అవకాశం ఏర్పడింది.

న్యూట్రినోల ప్రాముఖ్యత

న్యూట్రినోలు అత్యంత సూక్ష్మమైన, దాదాపు ద్రవ్యరాశి లేని ఉపపరమాణు కణాలు. వీటికి విద్యుత్ ఆవేశం లేకపోవడంతో అయస్కాంత క్షేత్రాల ప్రభావానికి లోనుకావు. అంతేకాకుండా పదార్థంతో చాలా అరుదుగా మాత్రమే చర్య జరుపుతాయి. అందువల్ల కోట్లాది న్యూట్రినోలు మన శరీరం, భూమి గుండా ఎలాంటి ప్రభావం చూపకుండా ప్రయాణిస్తుంటాయి. ఈ కణాల ప్రత్యేక లక్షణమే వాటిని విశ్వాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి విలువైన సాధనంగా మార్చింది.

ఇతర కాంతి తరంగాలు చేరలేని ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే సమాచారాన్ని న్యూట్రినోలు నేరుగా భూమికి తీసుకురాగలవు. ముఖ్యంగా సూపర్నోవాలు, బ్లాక్హోల్ పరిసరాల్లోని అత్యంత శక్తివంతమైన ప్రక్రియలు, ఇతర ఖగోళ సంఘటనల గురించి వీటి ద్వారా తెలుసుకునే అవకాశం ఉంది.

దక్షిణ ధ్రువంలో ఐస్క్యూబ్ ప్రయోగశాల

1988లోనే దక్షిణ ధ్రువంలోని మంచును ఉపయోగించి న్యూట్రినోలను గుర్తించాలనే ఆలోచనను హాల్జెన్ ప్రతిపాదించారు. ఆ తర్వాత ఈ ఆలోచన ఆధారంగా ఐస్క్యూబ్ అబ్జర్వేటరీ అభివృద్ధి చెందింది. దాదాపు ఒక ఘన కిలోమీటరు మంచులో వేలాది కాంతి సెన్సర్లను 2.5 కిలోమీటర్ల లోతు వరకు అమర్చారు. న్యూట్రినో మంచులోని అణువుతో అరుదుగా ఢీకొన్నప్పుడు ఏర్పడే సూక్ష్మ కాంతి మెరుపులను ఈ సెన్సర్లు గుర్తిస్తాయి.

ఐస్క్యూబ్ నిర్మాణం 2011లో పూర్తయింది. అనంతరం అధిక శక్తి కలిగిన న్యూట్రినోలను గుర్తించడం ద్వారా సౌర వ్యవస్థకు ఆవల ఉన్న ఖగోళ మూలాలపై పరిశోధనలకు కొత్త మార్గం ఏర్పడింది. ఈ విజయాన్ని న్యూట్రినో ఖగోళ శాస్త్రంలో కీలక మలుపుగా శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.

ఈ ఏడాది నోబెల్ భౌతిక శాస్త్ర పురస్కారం కింద హాల్జెన్కు 12 మిలియన్ స్వీడిష్ క్రోనాలు (సుమారు 1.2 మిలియన్ డాలర్లు) అందనున్నాయి. ఆయన పరిశోధన విశ్వాన్ని పరిశీలించేందుకు శాస్త్రవేత్తలకు కొత్త కిటికీని తెరిచిందని నోబెల్ కమిటీ పేర్కొంది.

2026 భౌతిక శాస్త్ర నోబెల్ బహుమతిని బెల్జియంలో జన్మించిన శాస్త్రవేత్త ఫ్రాన్సిస్ హాల్జెన్కు ప్రకటించారు. న్యూట్రినోలపై ఆయన చేసిన పరిశోధన, ముఖ్యంగా దక్షిణ ధ్రువంలోని ఐస్క్యూబ్ న్యూట్రినో అబ్జర్వేటరీ అభివృద్ధికి చేసిన కృషికి ఈ పురస్కారం లభించింది. ఈ పరిశోధన విశ్వంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన ఖగోళ సంఘటనలను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త మార్గాలను తెరిచింది.